Χένρι Τζέιμς, 1843-1916 (Henry James)

 

Ο Henry James γεννήθηκε το 1843 στο Washington Place της Νέας Υόρκης. Οι ρίζες της οικογένειάς του, όμως, ήταν βρετανικές. Αυτός φυσικά δεν είναι ο μόνος λόγος, για τον οποίο έχει χαρακτηριστεί ως ο πιο Ευρωπαίος από τους Αμερικανούς συγγραφείς. Καθώς έτρεφε μια ιδιαίτερη αγάπη για την Ευρώπη, τα θέματά του είναι κυρίως ευρωπαϊκού περιεχομένου, αλλά και ο ίδιος έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Γηραιά Ήπειρο.

 

Κοσμοπολίτης και πολυταξιδεμένος από νεαρή ηλικία, με ξεχωριστή καλλιέργεια, είχε ένα ιδιαίτερο στυλ γραφής, το οποίο δεν αναγνωρίστηκε όσο ζούσε. Απογοητευμένος από την αδιαφορία του κοινού για το έργο του, πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του απομονωμένος στην εξοχική του κατοικία στο Rye, όπου έγραψε τα τρία κορυφαία έργα του: «Οι Πρέσβεις», «Το Χρυσό Κύπελλο», «Οι Φτερούγες του Περιστεριού». Πέθανε το 1916, έχοντας παραμείνει σχεδόν ανώνυμος, και χρειάστηκαν ο Τζόυς, ο Κόνραντ, ο Προυστ, για να αναγνωριστεί ως θεμελιωτής του μοντερνισμού.

 

 

Ο James ανήκε σε μια οικογένεια με υψηλό επίπεδο και ιδιαίτερη κουλτούρα. Ο πατέρας του, Henry James ο πρεσβύτερος, ήταν επιφανής θεολόγος και φιλόσοφος. Είχε έντονες μεταφυσικές αναζητήσεις και μεγάλωσε τα παιδιά του σαν πολίτες του κόσμου, μη επιτρέποντάς τους να δεσμευθούν με κάποια συγκεκριμένη θρησκεία, πολιτική ιδεολογία, ηθικό κώδικα ή σύνολο προσωπικών εθίμων. Ήθελε να διαμορφώσουν μια ολιστική αντίληψη για τον κόσμο και την κοινωνία και να έχουν όσο το δυνατόν πιο πλούσια και πολύπλευρη καλλιέργεια. Το σπίτι τους στη Νέα Υόρκη ήταν «στέκι» των πιο διακεκριμένων επισκεπτών. Ο ίδιος ο Henry ταξίδεψε σε μεγάλες πόλεις της Ευρώπης και σπούδασε μαθηματικά, γλώσσες (εκ των οποίων αρκετά καλά Λατινικά και λίγα Ελληνικά) και νομικά. Γνώρισε ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών και μέσω αυτών άρχισε, το 1865, να προσφέρει κριτικές και διηγήματα στον αμερικάνικο τύπο.

Ο μεγαλύτερος αδερφός του, William James, ήταν επίσης διάσημος φιλόσοφος, μέλος της Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών (η «επιστημονική» απάντηση στο πνευματιστικό και εσωτεριστικό ρεύμα της εποχής) και συγγραφέας βιβλίων με θεολογικό και εσωτεριστικό περιεχόμενο. Κατά το διάστημα 1901 - 1902, τα δύο αδέρφια έμεναν μαζί στο εξοχικό του Henry, όπου ο William μελετούσε για κάποιες διαλέξεις που ήθελε να κάνει πάνω στο Μυστικισμό σε διάφορες θρησκείες. Αν και όχι εξακριβωμένο, είναι μάλλον βέβαιο, ότι ο Henry παρακολούθησε τις μελέτες του αδερφού του από πολύ κοντά και είχε πρόσβαση σε αποσπάσματα μυστικιστικών κειμένων.

Άλλωστε, σύμφωνα με τον John Auchard, την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα φύσαγε στην Ευρώπη ένας άνεμος μυστικισμού. Ειδικά στη Γαλλία, αυτός ο άνεμος είχε εισχωρήσει παντού: στα περιοδικά, τις εφημερίδες, τη λογοτεχνία, την ποίηση, τη μουσική. Η «αφρόκρεμα» της Γαλλίας είχε απορρίψει την Καθολική εκκλησία και τον επιστημονικό θετικισμό και ανάμεσά τους κυριαρχούσε μια ατμόσφαιρα νοσταλγίας του μεταφυσικού. Ο James κυκλοφορούσε ανάμεσα σε αυτή την αφρόκρεμα κι απολάμβανε τη συντροφιά με τα μεγαλύτερα ονόματα της τέχνης για την εποχή εκείνη. Επομένως είναι αδύνατο να μην είχε έρθει σε επαφή με μυστικιστικές αντιλήψεις αλλά και κείμενα. Αυτό φαίνεται και στα έργα του.

Ο James είχε ένα αποκλειστικά δικό του στυλ γραφής, το οποίο δεν εκτιμήθηκε παρά ελάχιστα όσο ζούσε. Έχει κατηγορηθεί ότι εξιδανικεύει τους χαρακτήρες του και ότι δεν ασχολείται με τα προβλήματα και τα πάθη καθημερινών ανθρώπων, αλλά με θέματα απόμακρα, που προσιδιάζουν σε μια παρωχημένη αριστοκρατική κοινωνία. Η αλήθεια είναι ότι σαν άνθρωπος με εξαιρετική ηθική και ευγένεια, αποστρεφόταν τη χυδαιότητα και την ασχήμια και επιθυμούσε την επιστροφή σε κλασικές αξίες όπως η ειλικρίνεια, η απλότητα, η μονογαμία, η τιμιότητα. Οι ήρωές του είναι αυθεντικοί, ακόμα κι όταν έχουν το ρόλο του « κακού ». Αυτό δε σημαίνει ότι είναι εξιδανικευμένοι, αλλά ότι λειτουργούν με βάση κάποιες αρχές, τις οποίες ακολουθούν πάντα και οι οποιεσδήποτε πράξεις τους έχουν σαν γνώμονα αυτές τις αρχές. Για τον αναγνώστη οι πράξεις καθαυτές μπορεί να είναι καταδικαστέες, ο δράστης όμως δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ανήθικος.

Στην πραγματικότητα, ο James δεν ενδιαφέρεται για τις πράξεις. Όταν αφηγείται την ιστορία ενός φόνου ή ενός ερωτικού δράματος, δεν εστιάζει στα γεγονότα, αλλά στα πρόσωπα. Σαν ψυχαναλυτής « καθίζει » έναν - έναν τους ήρωές του στον καναπέ και τους αναλύει διεξοδικά. Τι εμφάνιση έχουν, τι ύφος, πώς αισθάνονται, τι σκέφτονται, τι λένε, πώς αντιδρούν σε κάθε κατάσταση. Η υπόθεση είναι μόνο ένα φόντο, πάνω στο οποίο μας αποκαλύπτεται ο χαρακτήρας και η ιδιοσυγκρασία των προσώπων.

Το αντικείμενο που ενδιαφέρει τον James πάνω απ΄όλα είναι ο άνθρωπος. Παίζει με τους ήρωές του για να τους μάθει ( ή να τον μάθουν ) να είναι ενάρετοι, προσεκτικοί στις επιλογές τους, να μην αφήνουν τη ζωή και τις ευκαιρίες να περνούν από μπροστά τους. Αναρωτιέται και αναζητά τη φύση του ανθρώπου.

Στο βιβλίο του « Το Πορτραίτο μιας Κυρίας » η Μαντάμ Μερλ λέει: « Δεν υπάρχει μεμονωμένος άνδρας ή γυναίκα.. Πώς θα μπορούσαμε να ορίσουμε τον εαυτό μας; Πού αρχίζει; Πού τελειώνει; Περιρρέει μέσα σε όσα μας ανήκουν και μετά επιστρέφει μέσα μας. » Έτσι βλέπει ο James τον έρωτα. Σαν ένα κανάλι που ενώνει τους ανθρώπους και επιτρέπει το πέρασμα στοιχείων από τον έναν στον άλλο. Αυτό μπορεί να λειτουργήσει αμοιβαία ή μονόπλευρα. Στη δεύτερη περίπτωση, ο ένας απορροφάει τον άλλον σαν σφουγγάρι, κλέβοντας τη δύναμη και την προσωπικότητά του, μέχρι να τον στραγγίξει από κάθε ίχνος ζωής και βούλησης. Επειδή αυτή η κατάσταση θυμίζει το μύθο των βρυκολάκων, όπου ο θύτης ρουφάει όλο το αίμα του θύματός του και το μετατρέπει σε αδύναμο « ζόμπι », ορισμένοι κριτικοί υποστηρίζουν ότι ο James ήταν κληρονόμος μιας παράδοσης βρυκολάκων, η οποία πέρασε από το Γοτθικό μοτίβο του αίματος στο μοτίβο της καταστροφικής απορρόφησης της ψυχικής ενέργειας.

Αυτόν τον κίνδυνο των σκοτεινών δυνάμεων που μπορεί να κυριεύσουν την ανθρώπινη ψυχή, τον βλέπουμε και στο « Το Στρίψιμο της Βίδας », όπου δύο μικρά αδέρφια έχουν διαφθαρεί τόσο πολύ από σκοτεινές δυνάμεις, που τα λόγια του παπά δεν μπορούν να « εξορκίσουν » το κακό από μέσα τους. Ο James αγαπά τις αγνές παιδικές ψυχές και φοβάται τη φθορά που θα τους προκαλέσει η κοινωνία των ενηλίκων. Ίσως αυτό το μυθιστόρημα να καθρεφτίζει αυτούς τους φόβους.

Εν τέλει, ο James ονειρεύτηκε και δημιούργησε έναν κόσμο αγνό και ηθικό, με διεθνιστικό χαρακτήρα και απαράμιλλη ομορφιά. Και αν πέθανε απογοητευμένος από το κοινό, κέρδισε μετά θάνατον την αναγνώριση που του αξίζει.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
1) http://www.findarticles.com Risking the Cracks: The Mystic Self in Henry James’s The Golden Bowl. Twentieth Century Literature, Jan, 1999, by Ann-Marie Priest
2) http://www.bartleby.com, Chapter VIII: Henry James
3) “The Portrait of a Lady”, Henry James, PENGUIN BOOKS
4) “The Wings of the Dove”, Henry James, PENGUIN BOOKS
5) “Η Κληρονόμος", Henry James, ΙΚΑΡΟΣ